Podstrony / Rozwój terytorialny Elbląga

Czy miasto Elbląg powstało na miejscu jakiejś dawnej osady pruskiej czy było lokowane na tzw. surowym korzeniu przez wiele lat toczyły się spory. Tak naprawdę nie ustalono tego do dziś. Początkowo starano się dopasować tu Truso, ale teoria ta nie utrzymała się długo, a obecnie wiadomo, że Truso to na pewno nie Elbląg.

W roku 1237 Krzyżacy wpłynęli na dwóch statkach, „Pilgrim” i Friedland” w obecną rzekę Elbląg. Na wyspie przy ujściu rzeki zbudowali pierwszy drewniany gród. Został on zburzony przez Prusów. Następny powstał już na prawym brzegu rzeki, w miejscu dzisiejszego Elbląga. (Jako ciekawostkę warto podać, że brzeg rzeki określa się stojąc twarzą w kierunku jej biegu.) Był tak dobrze zbudowany, że nie został zdobyty w czasie powstań Prusów w latach 1242-43 i 1260-73.

Zamek elbląski został zniszczony po zdobyciu go przez mieszczan 12 lutego 1454 roku. Jego ruiny rozebrano całkowicie w roku 1554.

W roku 1246 miasto musiało być dostatecznie duże aby uzyskać prawa miejskie. Rozwinęło się tu budownictwo drewniane i do wielkiego pożaru w roku 1288 nie było wielkich zmian w jego obszarze.

Po roku 1288 zaczęto wyprowadzać z miasta spichlerze, gdyż to one stanowiły główne zagrożenie pożarowe. Zaczęła się tworzyć odrębna dzielnica miasta zwana Wyspą Spichrzów. Wprowadzono tam specjalne przepisy pożarowe i egzekwowano je bardzo restrykcyjnie. Nie uchroniło to jednak tego obszaru przed pożarami. Wybuchały one tutaj wielokrotnie.

W roku 1337 Krzyżacy, działając zgodnie z rzymską zasadą dziel i rządź, lokowali Nowe Miasto Elbląg. Był to odrębny organizm miejski ze swoją Radą i burmistrzem. Zamieszkiwali go głównie rzemieślnicy. Połączenie tych dwóch ośrodków nastąpiło dopiero w roku 1478. Nie uchroniło to miasta przed wieloma konfliktami mającymi podłoże ekonomiczne. Długo taż trwało niezadowolenie ze sposobu reprezentacji dawnego Nowego Miasta w połączonej radzie miejskiej. Konieczne tu były interwencje królewskie. W tym okresie liczba mieszkańców miasta wynosiła około 10 000, a w połowie XVI wieku już 15 000.

Jednocześnie powstają przedmieścia Elbląga - mury miasta nie mogą już pomieścić powstających manufaktur - pierwowzorów zakładów produkcyjnych. Powstają również stocznie, oczywiście przy rzece Elbląg.

Okupacja szwedzka w latach 1626-35 spowodowała zmiany jakościowe fortyfikacji miejskich. - zbudowano je rękami i kosztem elblążan - ale nie zmieniła chronionego obszaru miasta. Zaludnienie Elbląga po problemach związanych z okupacją szwedzką spadło w roku 1662 do 10 131 mieszkańców aby w roku 1692 wzrosnąć do 16 350.

W roku 1772 - po pierwszym rozbiorze Polski - Elbląg znalazł się w granicach państwa pruskiego, a jego zaludnienie wynosiło 10 733 mieszkańców.

Prawdziwy rozwój terytorialny miasta rozpoczął się dopiero po roku 1773, kiedy władze pruskie po pierwszym rozbiorze Polski, wyraziły zgodę na wyburzenie murów miejskich. Elbląg uzyskał przestrzeń i materiały budo- wlane. Postały wtedy nowe i ciekawie podzielone ulice tzw. groble zewnętrzne i wewnętrzne: ulica Malborska, 1-go Maja i Traugutta. Grobla zewnętrzna to ulica biegnąca za dawnymi murami, grobla wewnętrzna - na terenie dawnego Starego i Nowego Miasta. Warto też zwrócić uwagę na kształt niektórych ulic Elbląga - np. Czerniakowskiej. Wyraźnie widać, że powstała na miejscu dawnych murów i fosy miejskiej.

Wielki pożar z roku 1777, który zniszczył część Starego Miasta z Ratuszem i Kościołem św. Mikołaja zmienił tylko wewnętrzny wygląd Elbląga - powstał Plac Fryderyka Wilhelma - obecny Plac Słowiański. Pożar ten umożliwił też stworzenie nowego centrum Elbląga i „wypłynięcie” nowego patrycjatu. Dotychczasowe centrum handlowe miasta - Stary Rynek zaczęło powoli tracić na znaczeniu. Pojawiają się nowe manufaktury. Miasto z ośrodka handlowego zaczyna zmieniać się w ośrodek przemysłowy. Oczywiście, na prawdziwy przemysł trzeba było jeszcze poczekać ponad 100 lat.

Rozwój przemysłowy miasta wymusił budowę nowych osiedli robotniczych. Powstaje Pangrizt Kolonia, osiedle Mattendorff - okolice obecnych kościołów św. Pawła i św. Wojciecha.

W 1895 roku w Elblągu uruchomiono komunikację tramwajową. Linie tramwajowe łączą nowopowstałe dzielnice z zakładami przemysłowymi Schichaua i Komnicka oraz dworcem kolejowym.

Kolejnym impulsem rozwojowym miasta było budownictwo wojskowe. Jeszcze przed pierwszą wojną światową powstają koszary przy ulicy Królewieckiej, Saperów i Łęczyckiej. Obok również budowane są obiekty towarzyszące - kasyna, mieszkania dla oficerów. Warto zwrócić uwagę, że koszary do dzisiaj pełnia swoją funkcję, z wyjątkiem Koszar Gdańskich, gdzie ulokowano szkoły i urzędy.

Jednocześnie powstają dwory podmiejskie, które stanowią często zaczątki pierwszych obiektów turystycznych: Zajazd Niepokój przy ulicy Chrobrego, dwór przy ulicy Częstochowskiej (obecnie przedszkole) czy pałac Augusta Abbega (obecnie siedziba Nadleśnictwa Elbląg).

Połowa XIX wieku to rozwój turystyki podmiejskiej - głównie Bażantarni. Jej teren do roku 1882 był w rękach prywatnych - posiadali go spadkobiercy Augusta Abbega. Teren został wykupiony przez miasto i stworzono tu obszar rekreacyjny, służący mieszkańcom Elbląga do dzisiaj.

Powiat elbląski powołano w roku 1818, a w roku 1883 nastąpił podział na powiat ziemski i grodzki.

Po zakończeniu I wojny światowej w Elblągu zamieszkiwało (w roku 1920) 69 377 osób i liczba ta rosła, aby w roku 1938 przekroczyć 80 000 - dokładnie wyniosła 81 887 mieszkańców .

Elbląg został zdobyty przez Armię Czerwoną 10 lutego 1945 roku. Powołany po II wojnie światowej powiat elbląski należał do województwa gdańskiego. 1 lipca 1975 roku został zlikwidowany w ramach reformy administracyjnej kraju. Z istniejących 17 województw utworzono wtedy 49, w tym województwo elbląskie.

1 stycznia 1999 roku w wyniku kolejnej reformy stworzono 16 województw i ponownie utworzono powiat elbląski - ziemski i grodzki.

Zaludnienie miasta rosło stosunkowo szybko. W roku 1946 mieszkały w Elblągu 20 924 osoby, a liczbę 80 000 mieszkańców (81 387) Elbląg przekroczył w roku 1962.

Pod koniec lat 80-tych zakończyły się sukcesem rozmowy na temat przejęcia przez Elbląg Modrzewiny, dotychczas użytkowanej przez wojsko i doprowadzonej tym użytkowaniem do całkowitej degradacji. Trwają obecnie prace rekultywacyjne i prowadzone jest zalesianie tego terenu. Są już wstępne plany rozbudowy miasta w kierunku północnym.

Najnowszym nabytkiem terytorialnym Elbląga jest Próchnik, odkupiony od gminy Tolkmicko w roku 1998.

W roku 2000 ilość mieszkańców Elbląga wynosiła 130160 osób.